In restauratie: Het burgersalon van James Ensor

Het restauratieatelier van het museum draait ook tijdens de verbouwing op volle toeren. Een team van restauratoren werkt in een stevig tempo om de kunstwerken uit de collectie te conserveren en te restaureren. Bij de heropening van het museumgebouw moeten ze immers opnieuw schitteren. Tot het zover is, lichten we lopende of afgelopen restauraties uit. Vandaag: Het burgersalon van James Ensor. 

Restauratieproject

Het burgersalon, James Ensor

Het burgersalon van James Ensor na restauratie. (Foto: Rik Klein Gotink)

Restaurator

Eva Verhaeven, zelfstandig restaurator

Looptijd restauratie


Mei 2017 – januari 2018

Over het werk

Het burgersalon werd door James Ensor geschilderd in 1881 en hetzelfde jaar tentoongesteld bij de progressieve Brusselse kunstkring La Chrysalide onder de titel: “Een salon (impressie)”. Pas enkele jaren later zou de wat rare vertaling uit het Frans de gangbare titel worden, “salon bourgeois” werd immers “burgersalon” in plaats van “burgerlijke woonkamer”. In de eerste jaren van zijn schilderscarrière schilderde Ensor acht van deze burgerlijke salons. Bijna altijd herkennen we het interieur van de woonkamer van zijn ouderlijk huis in Oostende. Ensor woonde er samen met zijn beide ouders, zijn zus Mitche, zijn grootmoeder en zijn tante Mimi.

In Het burgersalon zit tante Mimi, links, aan tafel te handwerken. De andere dame, met haar rug naar ons gekeerd, zou haar zus Catharina Haegeman kunnen zijn, Ensors moeder of zijn zus Mitche. Na verloop van tijd werd de titel “burgersalon” ook als een overkoepelende term gebruikt voor Ensors vroege genretaferelen. Zijn goede vriend, kunstcriticus Edmond De Molder had het correcter over “une série de femmes coquettes”  of een reeks kokette dames. Dergelijke “moderne” genretaferelen werden door de meeste tijdgenoten beschouwd als een hommage aan de intieme charme en huiselijkheid van de leefwereld van de burgerij. Typisch voor deze interieurs is de aanwezigheid van één of twee welgestelde burgers. Ensor maakt gebruik van suggestieve, snelle penseelstreken om een vluchtige totaalindruk van het interieur weer te geven. Er is een sterk contrast tussen het felle licht dat binnenvalt en het zware donkere interieur met rijke kleuren en dikke impasto’s.

Over de restauratie

Waarom was dit werk aan restauratie toe? Wat waren de belangrijkste problemen?

Restaurator Eva: “Ensor beheerst de kunst om een sfeer te scheppen door spanning te creëren tussen genuanceerde suggestieve penseelstreken en krachtige felle impasto’s. Een dikke, vergeelde en onregelmatige vernislaag maskeerde al deze fijne nuances en details en zorgde voor een vuil, somber en vlak uiterlijk. Vooral in de witte en blauwe verflagen was dit een probleem. De sfeer die hij wou oproepen in het werk en het contrast tussen binnen (donker) en buiten (licht) is daardoor deels verloren gegaan.”

Detail Het burgersalon, James Ensor

Detailfoto van genuanceerde penseelstreken. (© KMSKA, Foto: Eva Verhaeven)

Hoe ben je te werk gegaan?

Restaurator Eva: “Tijdens het vooronderzoek werd het verfoppervlak van het schilderij grondig onderzocht. Ook het uitgebreide fotomateriaal, waaronder opnames in ultraviolet, infrarood en röntgen, werd bestudeerd. De problemen werden in kaart gebracht en er werd een behandelingsplan opgesteld. Vervolgens werden er kleine testjes uitgevoerd om een beeld te krijgen van de oplosbaarheid van de vernislaag en de sensibiliteit van de verflaag. Daarna werd de vernis stap voor stap verwijderd. Tenslotte werden enkele kleine lacunes gevuld en geretoucheerd.”

Detail vernisafname - Het burgersalon, James Ensor

Detail van de blauwe stoel. Door de vergeelde vernis leek de blauwe stoel eerder groen. Rechts werd de vernis reeds verwijderd en is de frisse blauwe kleur weer zichtbaar. (© KMSKA, Foto: Eva Verhaeven)

Wat moet er nog gebeuren?

Restaurator Eva: “De restauratie is inmiddels volledig afgerond.”

Kwam er tijdens de restauratie iets bijzonders naar boven?

Restaurator Eva: “Opvallend zichtbaar in de röntgen opname, is de aanwezigheid van een tweede, onderliggende compositie, wellicht een tafereel gemaakt tijdens zijn leerjaren aan de academie in Brussel (1877-80). Ensor gebruikte dus een bestaand schilderij om hierover Het burgersalon te schilderen. Het tafereel dat zich onder Het burgersalon bevindt, is horizontaal georiënteerd. Er kunnen enkele gezichten en figuren onderscheiden worden. De aandachtige waarnemer zal zelfs met het blote oog enkele vreemde vormen kunnen zien in het reliëf van het verfoppervlak. Deze horen dus bij de figuren die zich onder Het burgersalon bevinden.”

Röntgenopname Het burgersalon, James Ensor

Enkele gezichten en figuren die zichtbaar zijn op de röntgenopname zijn afkomstig van een onderliggende compositie. (Foto: Adri Verburg)

Wat is voor jou het allermooiste onderdeel van dit werk?

Restaurator Eva: “De kracht van de kleuren en trefzekere penseelstreken van Ensor. De verftoetsen zijn kort, ritmisch en suggestief aangebracht. De schilder bouwt zijn verflagen op van donker naar licht, waarbij er een evenwicht is tussen dikkere expressieve impasto’s en dunne, uitgesmeerde, transparantere lagen.”

Deze restauratie werd financieel mogelijk gemaakt door de Nationale Loterij.

Nationale loterij logo