In restauratie: De Heilige Hiëronymus van Betlehem

Het restauratieatelier van het museum draait ook tijdens de verbouwing op volle toeren. Een team van restauratoren werkt in een stevig tempo om de kunstwerken uit de collectie te conserveren en te restaureren. Bij de heropening van het museumgebouw moeten ze immers opnieuw schitteren. Tot het zover is, lichten we lopende of afgelopen restauraties uit. Vandaag: De Heilige Hiëronymus van Betlehem van Marinus van Reymerswale. 

Restauratieproject

Restauratie De Heilige Hiëronymus van Reymerswale

Restaurator

Eva van Zuien, zelfstandig restaurator

Looptijd restauratie


Februari 2017 – januari 2018

Over het werk

Het schilderij De Heilige Hiëronymus van Betlehem is gedateerd en gesigneerd door Marinus van Reymerswale (Marinus me fecit 1541) De Heilige Hiëronymus kijkt de toeschouwer vanuit zijn studeervertrek aan. Op de tafel staat een opengeslagen Bijbel met een miniatuur van het Laatste Oordeel, er liggen boeken, pen en inkt, een kruisbeeld en een kaarsstomp. De Heilige wijst naar een schedel die herinnert aan de vergankelijkheid. Het schilderij is een moraliserend werk. Hiëronymus laat de toeschouwer zien dat als zij net zo deugdzaam leven als hij, het laatste oordeel ook voor hen positief uit zal vallen. Van Reymerswale heeft verschillende versies van dit thema geschilderd. Zo bevinden zich vergelijkbare exemplaren in de collecties van het Prado en het Rijksmuseum.

Over de restauratie

Restauratie De Heilige Hiëronymus van Betlehem

Detail tijdens afname van de vergeelde vernislaag. Rechts zie je de heldere kleuren opnieuw zichtbaar worden. Daarnaast komen oude schades en sleetsheid in beeld.

Waarom was dit werk aan restauratie toe? Wat waren de belangrijkste problemen?

Restaurator Eva: “Voorafgaand aan de restauratie brachten we de conditie van het schilderij in kaart. Wat was de staat van het paneel, de verflaag en het vernis? Een groot deel van het originele verfoppervlak ging niet alleen schuil onder een dikke laag vergeeld vernis, maar ook onder veel oude retouches en overschilderingen. Verfverlies en verpoetsing in het verleden hadden een verflaag vol lacunes en sleetsheid tot resultaat gehad. Voor een vroegere restaurator is dit reden geweest om bepaalde partijen te overschilderen.”

Hoe ben je te werk gegaan?

Restaurator Eva: “Op basis van foto’s in normaal licht, UV- en infraroodstraling kregen we meer informatie over de toestand van de oorspronkelijke verflaag. Door middel van kleine testjes onder de microscoop bepaalden we of het oude restauratiemateriaal er kon worden afgenomen en wat het resultaat zou zijn. De vernisafname en het verwijderen van de overschilderingen bracht de krachtige kleuren en fijne detaillering van Van Reymerswale opnieuw in beeld. Opstaande verf werd geconsolideerd met een hechtmiddel om verder verfverlies te voorkomen. Na het aanbrengen van een dun isolatievernis volgde een uitgebreid retoucheerproces, waarbij de leesbaarheid van de compositie enorm verbeterde. Het aanbrengen van retouches werd beperkt tot de sleetsheid en de lacunes, zodat er geen originele verf meer werd afgedekt. Na retoucheren werd een slotvernis aangebracht.”

“Verschillende details zijn opnieuw gaan ‘leven’ tijdens het omvangrijke retoucheerproces. Door het intippen van de sleetsheid werden vormen gesloten en kwam de kwaliteit van het schilderij opnieuw naar voren."

– restaurator Eva van Zuien

Wat moet er nog gebeuren?

Restaurator Eva: “De restauratie is onlangs afgerond. Het schilderij zal opnieuw worden ingelijst en is daarna klaar om te worden gepresenteerd.”

Kwam er tijdens de restauratie iets bijzonders naar boven?

Restaurator Eva: “Tijdens de afname van de vergeelde vernislaag kwam het extreem krachtige palet van Van Reymerswale tevoorschijn. Helder groen dat sterk contrasteert met vermiljoenrood en diepe donkere schaduwen. De kunstenaar bouwde zijn kleuren zorgvuldig op in verschillende lagen, vaak eindigend met een transparant glacis. Door het wegnemen van de vergeelde vernis is de driedimensionaliteit in de compositie enorm verbeterd.

Kleine details kwamen tevoorschijn van onder de overschilderingen, bijvoorbeeld de decoratieve rand op de Bijbelpagina. Gedurende de restauratie bleek dat de Bijbeltekst voor het grootste deel niet origineel was. Door verpoetsing zijn veel oorspronkelijke letters in het verleden verloren gegaan en later aangevuld. In overleg met conservatoren en restauratoren besloten we de bestaande letters te behouden, omdat anders een vrijwel lege pagina zou overblijven waarop de tekst wederom gereconstrueerd zou moeten worden.”

Restauratie De Heilige Hiëronymus van Betlehem

Detail van de linker onderhoek na retoucheren

Wat is voor jou het allermooiste onderdeel van dit werk?

Restaurator Eva: “Verschillende details zijn opnieuw gaan ‘leven’ tijdens het omvangrijke retoucheerproces. Door het intippen van de sleetsheid werden vormen gesloten en kwam de kwaliteit van het schilderij opnieuw naar voren. Het stapeltje boeken linksonder en de geplooide mouw van Hiëronymus zijn volgens mij de partijen waar dit effect het best zichtbaar is.

De handen van Hiëronymus zijn een belangrijk onderdeel van de compositie, omdat ze wijzen naar de attributen die de symboliek benadrukken. Het terugwinnen van de kleurnuances en de reconstructie van de vorm heeft veel winst opgeleverd. De vergelijking met de andere versies van het schilderij gaf houvast en was daarom zeer waardevol tijdens de restauratie.”

Met dank aan de spelers van de Nationale Loterij, die deze restauratie mogelijk hebben gemaakt.

Nationale loterij logo