In excelso throno. Het engelenconcert van Memling

Wat als je instrumenten uit de 15de eeuw zou kunnen bespelen? Hoe zou dat klinken? Het historische blazersensemble Oltremontano liet de instrumenten op Hans Memlings Christus met zingende en musicerende engelen nabouwen om er vervolgens zelf mee aan de slag te gaan. Op 19 augustus kan je voor de allereerste keer komen luisteren naar het eindresultaat. Voor het zover is, lees je hier alles over de uitdagingen die Oltremontano trotseerde om dit unieke engelenconcert te realiseren.

Hans Memling, Christus met zingende en musicerende engelen, KMSKA

Hans Memling, Christus met zingende en musicerende engelen, KMSKA

Begin 2017 ging het Artists in Residence-programma van het KMSKA van start, met Oltremontano als één van onze twintig artists. Niet lang daarna legden KMSKA-restauratoren de allerlaatste hand aan de marathonrestauratie van de drie panelen die samen Memlings Christus met zingende en musicerende engelen vormen. Wim Becu, artistiek leider van Oltremontano, zag het werk in volle glorie. Zoveel verfijning, op zo’n groot oppervlak! Wat als hij en zijn ensemble de afgebeelde instrumenten zouden kunnen bespelen? Het was de start van een artistiek proces boordevol uitdagingen.

Uitdaging 1: Over welke instrumenten gaat het?

Links boven: psalterium – links onder: detail luit - Rechts: detail blaasinstrumenten

Links boven: psalterium – links onder: detail luit - Rechts: detail blaasinstrumenten

Christus en zijn engelen zijn slechts een onderdeel van wat ooit een gigantisch altaarstuk was waarvan de andere panelen verloren gingen. Door het formaat van de werken zijn de instrumenten bijna levensgroot en tegelijk heel precies afgebeeld. Ze vormen dan ook een dankbaar referentiepunt voor musicologen. Historische instrumenten worden wel vaker nagebouwd. Maar voor de Memlinginstrumenten is dit de eerste keer. Wim Becu bijt zich vast in zijn onderzoek, bijgestaan door enkele experten. Dat is geen overbodige luxe want Memling zorgde voor enkele vraagtekens. Zo ontdekten de restauratoren dat de ondertekening en het schilderij hier en daar van elkaar verschillen. Daardoor is het soms moeilijk om een instrument te identificeren. En je moet natuurlijk eerst weten welk instrument je ziet voor je het kan nabouwen.

Uitdaging 2: Wie kan de instrumenten bouwen?

De verschillende stappen in het ontstaansproces van een buisine

De verschillende stappen in het ontstaansproces van een buisine

Voor de houten instrumenten valt de keuze op het Centrum voor Muziekinstrumentenbouw (CMB) in Puurs, terwijl de Nederlander Geert Jan Vanderheide de diverse trompetten bouwt. Memlings precisiewerk blijft een 2D-weergave. Het is niet evident om de instrumenten om te zetten naar 3D-bouwconcepten in aardse verhoudingen. Ook over de materiaalkeuze moet grondig worden nagedacht.

Uitdaging 3: Welke muziek spelen engelen?

Hans Memling, Christus omringd door zingende en musicerende engelen (detail), KMSKA

Het rechterpaneel van het drieluik. De zacht klinkende instrumenten bevinden zich aan de uiteinden van de panelen.

Ondertussen spit Wim Becu de muziekgeschiedenis verder uit, met het altaarstuk als leidraad. De engelen zijn op een specifieke manier gerangschikt. Zo plaatste Memling de engelen die op zacht klinkende instrumenten spelen aan de uiteinden van de panelen. Engelen die schellere blaasinstrumenten bespelen, staan rond de zingende engelen. Dat is belangrijke informatie in de zoektocht naar gepaste muziek. Bijkomende moeilijkheid: voor sommige instrumenten moeten de muzikanten een heel andere speeltechniek aanleren.

Uitdaging 4: Kan Oltremontano de klank van een groot engelenconcert evenaren?

Psallentes, foto: Wouter Van Vaerenbergh

Psallentes, foto: Wouter Van Vaerenbergh

Met de dames van het vocale ensemble Psallentes erbij verzekert Oltremontano zich alvast van het engelengezang. Deze ‘zingenden’ gingen net van start met een nieuw programma,  To Memling,  waarbij ze de werken van Memling letterlijk bezingen. A match made in heaven. De uitdaging is niet min. In de late middeleeuwen werd engelenmuziek als de hoogste uiting van schoonheid beschouwd.

En na het concert?

De instrumenten en de muziek van Oltremontano krijgen een vaste plek in het nieuwe museum, bij de Memlingpanelen. Oltremontano werkt aan een CD die later dit jaar verschijnt. Kan je zo lang niet wachten, kom dan zeker naar het concert!


In excelso throno. Het engelenconcert van Memling

Oltremontano Antwerpen & Psallentes tijdens Laus Polyphoniae 2019

WANNNEER

Maandag 19.08.2019 om 22u15

WAAR

Sint-Pauluskerk, Veemarkt 14, 2000, Antwerpen

Bestel nu je tickets


Lezing: Memling’s Christus met musicerende engelen 

Karel Moens, voormalig conservator van Museum Vleeshuis – Klank van de stad geeft naar aanleiding van het concert een lezing. Je kan de lezing gratis bijwonen. Vooraf reserveren is niet noodzakelijk.

WANNEER

Vrijdag 16.08.2019 om 11u00

WAAR

AMUZ, Kammenstraat 81, 2000 Antwerpen.


In samenwerking met AMUZ