De broeierige blik van Jan Van Beers

De expo Het geval Van Beers: meester of oplichter? in het Stedelijk Museum Lier gaat verrassend van start met het intrigerende Peut-être!… (Misschien!…). Dat is een werk van Alexandre Struys uit 1873. Een knap en aantrekkelijk tafereel met een fascinerend verhaal erbovenop. Collectieonderzoeker Siska Beele vertelt. 

Het verhaal begint op de Antwerpse academie waar Alexandre Struys, een vroegrijp talent uit Nederland, in 1864 neerstrijkt voor een opleiding in de historieschilderkunst. Hij sluit er vriendschap met Jan Van Beers, Piet Verhaert en Jef Lambeaux. Struys en zijn kompanen barsten van talent en trappelen van ambitie. Ze dromen overmoedig van glansrijke carrières, aanzien en fortuin. Na zijn studies deelt Struys een atelier in de Antwerpse Wijngaardstraat met Van Beers. Onder zijn invloed ruilt hij de historieschilderkunst voor de genreschilderkunst. Voortaan schildert hij taferelen met vermakelijke titels als Daar is de vlaag! en Heere Jee! Wat gaat er veel melk in die kan!. Maar het Antwerpse publiek is niet onder de indruk. Struys’ doeken blijven onverkocht.

Bijster, smoorlijk, wanhopig verliefd

Dan verplaatst het verhaal zich naar Londen. Volgens de ene versie stelt Struys aan zijn vriend Van Beers voor hun schilderijenvoorraad te proberen slijten in de Britse hoofdstad, waar de kunstmarkt veel gunstiger is. Maar volgens een andere bron houdt het plotse vertrek van het tweetal verband met een sentimenteel avontuur. Want Struys  is ‘bijster, smoorlijk, wanhopig’ verliefd op een bekoorlijk Brits meisje. Hij heeft haar leren kennen in het museum waar ze beiden hetzelfde schilderij van Rubens kopiëren. Wanneer de voogd van het lieve kind weet krijgt van de romance, haalt hij het meisje onmiddellijk terug naar Londen. Struys blijft troosteloos achter met een gebroken hart. Hij besluit zijn liefje op te zoeken. Omdat hij geen Engels spreekt, reist Van Beers mee als tolk. Hun schilderijen nemen ze ook mee. In Londen lopen de zaken helemaal niet zoals verwacht: geen enkel schilderij geraakt verkocht en Struys’ vriendinnetje is blijkbaar vertrokken naar haar ouders in een of andere verre Britse kolonie.

Terug thuis vertellen ze opgetogen verhalen over hun korte bohemienbestaan in Londen. Ze zijn helemaal klaar om de kunstwereld te bestormen en er een eervolle plek te veroveren. Terwijl Jan Van Beers Fiat Lux opzet, een grote symbolische compositie die Christus voorstelt, schildert Struys het raadselachtige Peut-être!… waarmee hij de algemene aandacht trekt op de Antwerpse Salon van 1873.

Alexandre Struys, Peut-être! …, 1873 , KMSKA – Lukas Art in Flanders, foto Hugo Maertens

Alexandre Struys, Peut-être! …, 1873 , KMSKA – Lukas Art in Flanders, foto Hugo Maertens

Het schilderij stelt een jonge kunstenaar voor die in een sjofel woonvertrek op de viool oefent. Met zijn geliefde instrument onder de kin en de strijkboog op de snaren staat hij diep in gedachten verzonken. De donkere en intense blik verraadt een vurig artistiek temperament dat naar expressie en ontroering zoekt. De aristocratische verschijning van de virtuoos contrasteert opvallend met zijn berooide kledij en het povere boedeltje. Voor de arme violist vindt Struys geen beter model dan zijn boezemvriend Jan Van Beers. Hij zet een treffend en indringend portret neer waarop elke penseelstreek naar de broeierige blik in de ogen voert. Peut-être!… Misschien!…

Links: Fotograaf onbekend, Portret van Jan Van Beers met winterjas, hoedje en sigaar. Rechts: Joseph Dupont, Portret van Jan Van Beers, ca. 1874. Foto’s: Letterenhuis, Antwerpen

Links: Fotograaf onbekend, Portret van Jan Van Beers met winterjas, hoedje en sigaar. Rechts: Joseph Dupont, Portret van Jan Van Beers, ca. 1874. Foto’s: Letterenhuis, Antwerpen

“Het is het de jonge muzikant aan te zien dat in hem het vuur gloeit dat rijp maakt voor grote kunstscheppingen”

Zo schrijft het tijdschrift De Vlaamsche School (1873, p. 152). In Koppen en busten: aantekeningen over de kunstbeweging van dezen tijd (Brussel, 1903, p. 153) zegt Pol De Mont het zo:

“Misschien!… O! Enkel een blik hoeft men te werpen op dat matbleeke, met lang zwart haar omlijste gelaat van den kunstenaar, om de wereld van gedachten te begrijpen, welke dit ééne woord bevat … Dat hoofd is een prachtstuk van gezond realisme. Gemodelleerd als een beeldhouwwerk, aangrijpend van trekken, is het in den vollen zin des woords een spiegel van des jongelings kunstenaarsziel.”

Vioolconcerto & verloren liefde

Achter de vioolspeler op de gekalkte wand zie je een hemdskraag, een wijwatervaatje en enkele notenbalken uit het Vioolconcerto van Beethoven met potlood getekend. Maar ook een portret van een jonge vrouw in een eenvoudige lijst, met een lauwerkrans. Zou dat het portret van een verloren liefde kunnen zijn? Het doet Emile Wesly in Elsevier’s Geïllustreerd Maandschrift’ (jg. 4, nr.1, 1894) vermoeden dat Struys’ eerste grote liefdesverdriet het onderwerp voor Peut-être!… leverde.

Links: Alexandre Struys, Peut-être! … detail : Ludwig van Beethoven, Vioolconcerto in D groot, Op. 61 – Rechts: detail: portret van een meisje.

Links: Alexandre Struys, Peut-être! … detail : Ludwig van Beethoven, Vioolconcerto in D groot, Op. 61 – Rechts: detail: portret van een meisje.

Misschien is dit het moment om het schilderij waaraan de jonge Alexandre Struys zijn eerste lauweren dankte, te begrijpen als een vertelling over ambitie en liefde, een verhaal over kunstenaarschap en passie.

Bezoek de expo

Voor het zesde jaar op rij is het Koninklijk Museum voor Schone kunsten Antwerpen te gast in het Stedelijk Museum in Lier met Bruegelland, een reeks van tentoonstellingen die de invloed van Pieter Bruegel de oude op de schilderkunst in de Lage Landen onderzoekt. Elk voorjaar wordt de opstelling van Bruegelland herschikt en de focus verlegd. Deze keer krijgt de flamboyante 19de-eeuwse meester Jan Van Beers alle aandacht.

Mee met de curator

Op zondag 12 juni kan je de expo samen met curator Nathalie Monteyne bezoeken. De instaprondleiding in Het geval Van Beers. Meester of oplichter? start om 15.00. Deelname is gratis, je betaalt enkel je toegangsticket. Schrijf je nu in via info@bruegelland.be of T 03 8000 396.